Πέμπτη, 8 Δεκεμβρίου 2016

Βιβλιοκριτική του Τάσου Τσακίρογλου για τους Βαρβαρισμούς του Andrés Neuman

Η γλώσσα κόκαλα δεν έχει
Η γλώσσα και η χρήση της είναι αναμφίβολα κεντρικά στοιχεία αυτής της συμβατικότητας και σίγουρα μας καθηλώνουν στα «πρέπει» και στο πολιτικά ορθό του καιρού μας.

Η συμβατικότητα της καθημερινής ζωής μπορεί να αποτελεί τη συγκολλητική ουσία των κοινωνικών μας σχέσεων, δεν παύει όμως να είναι και ένα από τα βασικά δεσμά που μας κρατούν δεμένους στον κυρίαρχο τρόπο ζωής με τον ωφελιμισμό, την υποκρισία και τον ατομικισμό του, παρά την επίφαση κοινωνικότητας που τις περισσότερες φορές μάς χαρακτηρίζει.
Η γλώσσα και η χρήση της είναι αναμφίβολα κεντρικά στοιχεία αυτής της συμβατικότητας και σίγουρα μας καθηλώνουν στα «πρέπει» και στο πολιτικά ορθό του καιρού μας.
Ένα από τα ρεύματα της τέχνης που επιχείρησε να αποδομήσει αυτή την πραγματικότητα ήταν ο σουρεαλισμός, με το απρόσμενο, το απροσδόκητο και το ανατρεπτικό του λόγου του και της εικόνας του, φέρνοντας στο προσκήνιο όχι το αναμενόμενο, αλλά το κρυφό και το υποσυνείδητο.
Τον κυρίαρχο λόγο επιχειρούν να γελοιοποιήσουν και να ανατρέψουν και πολλοί «αιρετικοί» ή «ετερόδοξοι» συγγραφείς, όπως για παράδειγμα ο Αργεντινο-ισπανός Αντρές Νέουμαν, με το πρόσφατα μεταφρασμένο βιβλίο του Βαρβαρισμοί από τις εκδόσεις Οpera (συλλογική μετάφραση: Αναστασία Γιαλαντζή, Αλεξάνδρα Γκολφινοπούλου, Αρμόδιος Διαμαντής, Κλεοπάτρα Ελαιοτριβιάρη, Αναστασία Θεοδωρακοπούλου, Θεώνη Κάμπρα, Ασπασία Καμπύλη, Μαρία Μελαδάκη, Κωνσταντίνος Παλαιολόγος).
Είναι ένα χρηστικό λεξικό της αντισυμβατικότητας με πολύ ενδιαφέροντα λήμματα.
Αντιγράφω:
Κερδοσκοπία: εν ενεργεία Υπουργείο Οικονομικών.
Ζάπινγκ: πολλαπλή έκφραση μιας και μοναδικής σκέψης.
Διάβολος: οντότητα σαστισμένη μπροστά στην ανθρώπινη αυτάρκεια για το κακό.
Δόγμα: αρχή συσκευασμένη αεροστεγώς.
Γενετική: προτελευταία αναβολή της ελεύθερης βούλησης.
Ξενοφοβικός: άτομο που απεχθάνεται τους ίδιους τους προγόνους του.
Μεταμοντερνισμός: σπουδαία αφήγηση που αναγγέλλει το τέλος των σπουδαίων αφηγήσεων.
Λογική: τελωνείο της ίδιας μας της τρέλας.

Τάσος Τσακίρογλου


Σάββατο, 3 Δεκεμβρίου 2016

Βιβλιοκριτική του Άλκη Γαλδαδά για το Ποδόσφαιρο του Μanuel Vázquez Montalbán

Για να μη μας πάρει η μπάλα...

Διαβάζουν αυτοί που ασχολούνται με το ποδόσφαιρο; Είναι μια ερώτηση στην οποία δεν μπορώ να απαντήσω με στοιχεία. 

Αποτέλεσμα εικόνας για Ποδόσφαιρο Μονταλμπάν

Από την άλλη, αυτοί που διαβάζουν, ασχολούνται με το ποδόσφαιρο; Εδώ θα έλεγα μόνο ότι κατά τη γνώμη μου αξίζει να ασχοληθούν. Διότι μέσα από τις τελετουργίες, αλλά και τις κοινωνικές εντάσεις που γεννιούνται χάρη στην ύπαρξη του ποδοσφαίρου μπορούμε να αποκτήσουμε εμπειρίες. Να γνωρίσουμε καλύτερα και άτομα αλλά και τις συμπεριφορές ολόκληρων λαών. Χρυσή ευκαιρία λοιπόν αποτελεί το Παγκόσμιο Κύπελλο, που αρχίζει την επόμενη εβδομάδα στα γήπεδα της Νότιας Αφρικής και θα κρατήσει επί έναν μήνα εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους σε μια γλυκιά(;) αναταραχή. 
Ο Μανουέλ Βάθκεθ Μονταλμπάν γεννήθηκε στη Βαρκελώνη το 1939, τιμήθηκε με το Ευρωπαϊκό Βραβείο Μυθιστορήματος το 1992, έφυγε ξαφνικά τον Οκτώβριο του 2003, αλλά πρόλαβε να συγκεντρώσει τα άρθρα που του άρεσε να γράφει για το ποδόσφαιρο, τα οποία και εκδόθηκαν μετά τον θάνατό του. Ευτυχώς. Διότι ο Μονταλμπάν διαθέτει μια γραφή σκέτο νυστέρι. «Το μοναδικό είδος αυθόρμητης βίας που δεν ασκούν μονοπωλιακά το κράτος και οι δυνάμεις καταστολής ανά τον πλανήτη είναι η βία που προκύπτει από τα αθλητικά πάθη. Στην πλειοψηφία τους οι επιστήμονες παρατηρούν αυτή τη μη νομιμοποιημένη βία ως μια ανυπόφορη παραφωνία. Άλλοι όμως επιστήμονες παρατηρούν το φαινόμενο με ενθουσιασμό διακρίνοντας μια απρόβλεπτη ρωγμή στη θεολογία της ασφάλειας». Επιπλέον βλέπει τα γήπεδα να μετατρέπονται σε καθεδρικούς ναούς όπου οι οπαδοί «λατρεύουν» μικρούς θεούς, ενώ την ίδια στιγμή οι εταιρείες δημιουργούν στις προχωρημένες ποδοσφαιρικά χώρες «πρωταθλήματα εμπόρων» και οι παίκτες περιφέρονται ως είδωλα θεοποιημένα από τα Μέσα. «Αν κάποια μέρα μία από αυτές τις παντοδύναμες πολυεθνικές αποφασίσει να βάλει το σήμα της στο μπροστινό μέρος του σορτς τότε θα δείτε τους ποδοσφαιριστές να μην προστατεύουν με τα χέρια τους τα αχαμνά τους όταν σχηματίζουν τείχος για κάποιο φάουλ». Πολύ καλό βιβλίο και η μετάφραση του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου κατόρθωμα. 


AΛΚΗΣ ΓΑΛΔΑΔΑΣ, TO BHMA 06/06/2010

Τρίτη, 29 Νοεμβρίου 2016

3 μεταφραστές για τη Θεία Τούλα

H Αντιγόνη σύμφωνα με τον Ουναμούνο

[απόσπασμα από τον πρόλογο του Μιγκέλ ντε Ουναμούνο για τη "νιβόλα" του Η θεία Τούλα]

Πρωτότυπο


Cuando en la tragedia sofocleana Creonte le acusa a su sobrina Antígona de haber faltado a la ley, al mandato regio, rindiendo servicio fúnebre a su hermano, el fratricida, hay entre aquéllos este duelo de palabras:

A.––No es nada feo honrar a los de la misma entraña.
Cr.––¿No era de tu sangre también el que murió contra él?
A.––De la misma, por madre y padre...
Cr.––¿Y cómo rindes a este un honor impío?
A.––No diría eso el muerto...
Cr.––Pero es que le honras igual que al impío...
A.––No murió su siervo, sino su hermano.
Cr.––Asolando esta tierra, y el otro defendiéndola...
A.––El otro mundo, sin embargo gusta de igualdad ante la ley.
Cr.––¿Cómo ha de ser igual para el vil que para el noble?
A.––Quién sabe si estas máximas son santas allí abajo...»
(Antígona, versos 511-521)

¿Es que acaso lo que a Antígona le permitió descubrir esa ley eterna, apareciendo a los ojos de los ciudadanos de Tebas y de Creonte, su tío, como una anarquista, no fue el que era, por terrible decreto del Hado, hermana carnal de su propio padre, Edipo? Con el que había ejercido oficio de sororidad también.
El acto sororio de Antígona dando tierra al cadáver insepulto de su hermano y librándolo así del furor regio de su tío Creonte, parecióle a este un acto de anarquista. «¡No hay mal mayor que el de la anarquía!», declaraba el tirano. (Antígona, verso 672) ¿Anarquía? ¿Civilización?
Antígona, la anarquista según su tío, el tirano Creonte, modelo de virilidad, pero no de humanidad; Antígona, hermana de su padre Edipo y, por lo tanto, tía de su hermano Polinices, representa acaso la domesticidad religiosa, la religión doméstica, la del hogar, frente a la civilidad política y tiránica, a la tiranía civil, y acaso también la domesticación frente a la civilización. Aunque ¿es posible civilizarse sin haberse domesticado antes? ¿Caben civilidad y civilización donde no tienen como cimientos domesticidad y domesticación?


Εκδοχή Μαρίας Μπεζαντάκου

Όταν στην σοφόκλεια τραγωδία ο Κρέων κατηγορεί την ανιψιά του Αντιγόνη για παραβίαση του νόμου, της βασιλικής διαταγής, κάνοντας επικήδεια τελετή για τον αδελφό της, τον αδελφοκτόνο, λογομαχούν οι δυο τους ως εξής (στ. 511-522):

Α. Δεν είναι ντροπή να τιμά κανείς όσους βγήκαν από την ίδια μήτρα.
Κ. Δεν είχε το ίδιο αίμα κι αυτός που πέθανε στην μάχη εναντίον του;
A. Το ίδιο αίμα, απ’ την ίδια μητέρα και τον ίδιο πατέρα.
Κ. Πώς, λοιπόν, τιμάς εκείνον κι έτσι δείχνεις ασέβεια στον άλλον;
Α. Δεν θα συμφωνήσει μ’ αυτά ο νεκρός.
Κ. Αν τον τιμάς εξίσου με τον ασεβή…
Α. Δεν χάθη κάποιος δούλος, αλλά ο αδελφός μου.
Κ. Καταστρέφοντας αυτόν τον τόπο· ενώ ο άλλος τον προστάτεψε.
Α. Ο Άδης όμως θέλει οι νόμοι να είναι ίδιοι για όλους.
Κ. Μα ο καλός δεν μπορεί να έχει την ίδια μοίρα με τον κακό.
Α. Ποιος ξέρει αν στον Κάτω Κόσμο τα σέβονται αυτά.

Αυτό που επέτρεψε στην Αντιγόνη να ανακαλύψει εκείνον τον αιώνιο νόμο, ενώ στα μάτια των πολιτών της Θήβας και του Κρέοντα, του θείου της, έμοιαζε αναρχική, δεν ήταν μήπως το γεγονός ότι, μετά από φρικτή προσταγή του πεπρωμένου, ήταν αδελφή του ίδιου της του πατέρα, του Οιδίποδα; Και γι’ αυτόν επίσης είχε εξασκήσει την τέχνη της θηλυκής αδελφικότητας.
          Η θηλυκά αδελφική πράξη της Αντιγόνης να δώσει ένα κομμάτι γης στο άταφο σώμα του αδελφού της και να το ελευθερώσει έτσι από τη βασιλική οργή του θείου του Κρέοντα, φάνηκε σ’ αυτόν σαν πράξη αναρχική. «Δεν υπάρχει χειρότερο κακό απ’ αυτό της αναρχίας!» − δήλωνε ο τύραννος (Αντιγόνη, στ. 672). Αναρχία; Εκπολιτισμός;
      Η Αντιγόνη είναι αναρχική σύμφωνα με τον θείο της, τον τύραννο Κρέοντα, που είναι παράδειγμα ανδρισμού, μα όχι ανθρωπιάς· η Αντιγόνη, αδελφή του πατέρα της Οιδίποδα και, συνεπώς, θεία του αδελφού της Πολυνείκη, αντιπροσωπεύει ίσως τη θρησκευτική οικογενειακή ζωή, την οικογενειακή θρησκευτικότητα, αυτή του σπιτιού, απέναντι στη ζωή της πολιτείας, την πολιτική και τυραννική, την τυραννία της πολιτείας, και ίσως επίσης την εκπαίδευση του οίκου απέναντι στην εκπαίδευση της πολιτείας. Είναι όμως δυνατόν να εκπολιτιστεί κανείς χωρίς πριν να έχει εξημερωθεί στο σπίτι; Υπάρχει πολιτεία και εκπολιτισμός που δεν τα θεμελιώνουν ο οίκος και η οικιακή εξημέρωση;



Εκδοχή Τάσου Ψάρρη

Όταν στην τραγωδία του Σοφοκλή ο Κρέοντας κατηγορεί την ανιψιά του Αντιγόνη ότι παραβίασε το νόμο, τη βασιλική εντολή, αποδίδοντας νεκρικές τιμές στον αδελφό της, τον αδελφοκτόνο, ανάμεσά τους διαμείβεται η εξής λογομαχία:

Αντιγόνη: Δεν ντρέπομαι να τιμώ αυτούς που είναι απ’ το ίδιο σπλάχνο.
Κρέοντας: Και από το ίδιο σπλάχνο δεν ήταν κι εκείνος που έπεσε πολεμώντας μπροστά στον άλλον;
Αντιγόνη: Απ’ το ίδιο, από μια μάνα κι απ’ τον ίδιο πατέρα.
Κρέοντας Πώς λοιπόν πρόσφερες τιμές που είναι ασέβεια για εκείνον;
Αντιγόνη: Δεν θα συμφωνούσε με αυτά ο σκοτωμένος.
Κρέοντας: [και βέβαια θα συμφωνούσε] αν εσύ τιμάς το ίδιο αυτόν με τον ασεβή;
Αντιγόνη: Γιατί καθόλου δεν χάθηκε ένας σκλάβος, αλλά ο αδελφός μου.
Κρέοντας: Προσπαθώντας να κουρσέψει τη χώρα του, ενώ εκείνος χάθηκε υπερασπίζοντάς την.
Αντιγόνη: Όμως ο Άδης επιθυμεί τους νόμους ίσους για όλους.
Κρέοντας: Μα ο κακός δεν βρίσκεται στην ίδια μοίρα με τον καλό, ώστε να λάβει την ίδια τιμή.
Α. Ποιος ξέρει αν αυτά έχουν πέραση στον κάτω κόσμο;[1]

(Αντιγόνη, στίχοι 511-521)

Άραγε αυτό που επέτρεψε στην Αντιγόνη να ανακαλύψει αυτόν τον αιώνιο νόμο, κάνοντάς τη να φαίνεται στα μάτια των πολιτών της Θήβας και του Κρέοντα, του θείου της, σαν αναρχική, δεν ήταν το γεγονός ότι ήταν, χάρη στο τρομερό διάταγμα της Μοίρας, αμφιθαλής αδελφή του ίδιου της του πατέρα, του Οιδίποδα; Με τον οποίο είχε επίσης εκτελέσει μια λειτουργία sororidad, δηλαδή αδελφικότητας με την έννοια της αδελφής.
          Η αδελφική (με την έννοια της αδελφής) πράξη της Αντιγόνης να κηδέψει το άταφο πτώμα του αδελφού της και να τον λυτρώσει έτσι από τη βασιλική οργή του θείου της Κρέοντα, φάνηκε στον τελευταίο ως μια αναρχική πράξη. «Δεν υπάρχει λοιπόν άλλο κακό από την αναρχία»[2], διακήρυττε ο τύραννος (Αντιγόνη, στίχος 672). Αναρχία; Πολιτισμός;
      Η Αντιγόνη, η αναρχική κατά τον θείο της, τον τύραννο Κρέοντα, πρότυπο ανδρισμού αλλά όχι ανθρωπισμού· η Αντιγόνη, αδελφή του πατέρα της Οιδίποδα και επομένως θεία του αδελφού της Πολυνείκη, θα μπορούσε κάλλιστα να αντιπροσωπεύει την θρησκευτική οικιακότητα, την οικιακή θρησκεία, εκείνη της οικογενειακής εστίας, σε αντιδιαστολή με τον πολιτικό και τυραννικό πολιτισμό, την αστική τυραννία, καθώς επίσης και τον εξανθρωπισμό σε αντιδιαστολή με τον πολιτισμό. Είναι όμως δυνατόν να εκπολιτιστεί κανείς χωρίς να έχει πρώτα εξανθρωπιστεί; Υπάρχει περιθώριο για κοσμιότητα και πολιτισμό όταν αυτά δεν βασίζονται στην οικιακότητα και τον εξανθρωπισμό;


Εκδοχή Κωνσταντίνου Παλαιολόγου

ταν στν τραγωδία το Σοφοκλ Κρέοντας κατηγορε τν νιψιά του ντιγόνη τι δν πάκουσε στ νόμο, στ βασιλικ διαταγή, νταφιάζοντας τν δελφό της, τν δελφοκτόνο, παρακολουθομε ατ τ λεκτικ ντιπαράθεση:

ΑΝΤΙΓΟΝΗ. Οδν γρ ασχρν τος μοσπλγχνους σβειν.
ΚΡΕΟΝΤΑΣ. Οκουν μαιμος χ καταντον θανν;
ΑΝ. μαιμος κ μις τε κα τατο πατρς.
ΚΡ. Πς δτ’ κεν δυσσεβ τιμς χριν;
ΑΝ. Ο μαρτυρσει ταθ’ κατθανν νκυς.
ΚΡ. Ε το σφε τιμς ξ σου τ δυσσεβε.
ΑΝ. Ο γρ τί δολος. λλ’ δελφς λετο.
ΚΡ. Πορθν δ τνδε γν· δ’ ντιστς περ.
ΑΝ. μως γ’ ιδης τος νμους σους ποθε.
ΚΡ. λλ’ οχ χρηστς τ κακ λαχεν σος.
ΑΝ. Τς οδεν ε κτωθεν εαγ τδε;[3]
(ντιγόνη, στίχοι 511-521)

ραγε μήπως ατ πο πέτρεψε στν ντιγόνη ν νακαλύψει τν αώνιο νόμο, κα τν κάνει ν φαίνεται στ μάτια τν πολιτν τς Θήβας κα το Κρέοντα, το θείου της, ς μι ναρχική, ταν τ γεγονς τι, κατ φρικτ πιταγ τς μοίρας, κείνη ταν ατάδελφη το διου της το πατέρα, το Οδίποδα;[4] Μ τν ποο τν δεναν συνεπς (καί) δεσμο δερφαδοσύνης.
πράξη δελφικς γάπης τς ντιγόνης ποία νταφιάζει τ ταφο πτμα το δελφο της, παλλάσσοντάς το κατ’ ατν τν τρόπο π τ βασιλικ ργ το θείου της το Κρέοντα, μοιάζει στ μάτια το τελευταίου ς πράξη ναρχίας: «ναρχίας δ μεζον οκ στιν κακόν» δήλωνε τύραννος (ντιγόνη, στίχος 672). ναρχία; Πολιτισμός;
ντιγόνη, ναρχικ σύμφωνα μ τν θεο της, τν τύραννο Κρέοντα, πο εναι πρότυπο νδρισμο, λλ χι νθρωπις· ντιγόνη, δελφ το πατέρα της Οδίποδα καί, ς κ τούτου, θεία το δελφο της Πολυνείκη, ντιπροσωπεύει μλλον μι θρησκευτικ οκιακότητα, τν οκιακ θρησκεία, τ θρησκεία τς στίας, πέναντι στν πολιτικ κα τυραννικ πολιτοφροσύνη, τν τυραννία τς πολιτείας, σως πίσης τν ξοικείωση μ τν λλο πέναντι στν πολιτισμό. ν καί, εναι δυνατόν, ραγε, ν κπολιτιστε κανες δίχως προηγουμένως ν χει ξοικειωθε μ τν λλο; πάρχει χρος γι πολιτοφροσύνη κα πολιτισμ κε που δν χουν μπε τ θεμέλια τς οκιακότητας κα τς ξοικείωσης μ τν λλο;


Η θεία Τούλα του Μιγκέλ ντε Ουναμούνο εκδόθηκε το 1921. Για πάνω από ενενήντα χρόνια παρέμεινε αμετάφραστη στα ελληνικά. Αίφνης, κατά τα τελευταία χρόνια, εμφανίστηκαν τρεις εκδοχές του εν λόγω έργου, κατά σειρά: 1) 2013, Εκδόσεις Καλλιγράφος, σε μετάφραση Μαρίας Μπεζαντάκου, 2) 2014, Εκδόσεις Vakxikon, σε μετάφραση Τάσου Ψάρρη, 3) 2016/17, Εκδόσεις Gutenberg, σε μετάφραση Κωνσταντίνου Παλαιολόγου.



[1] Μετάφραση Νίκος Νικολίτσης.
[2] Ό.π.
[3] Α.: Δὲν εἶναι ντροπὴ νὰ τιμᾶ κανεὶς τὰ ἴδια του τὰ σπλάχνα.
Κ.: Δὲν ἦταν αμα σου καὶ ὁ ἄλλος ποὺ σκοτώθηκε σὲ πάλη μαζί του;
Α.: Αμα μου, ἀπὸ τὴν ἴδια μάνα καὶ τὸν ἴδιο πατέρα.
Κ.: Πῶς τὸν προσβάλλεις, λοιπόν, τιμώντας τὸν ἄλλον;
Α.: Δὲν θὰ ἔλεγε κάτι τέτοιο ὁ νεκρός.
Κ.: Ἀφοῦ τὸν τιμς τὸ ἴδιο μὲ τὸν ἀσεβή!
Α.: Δὲν χάθηκε ἕνας δολος, παρά ὁ ἀδελφός μου.
Κ.: Ποὺ ρήμαξε τὴ χώρα, ἐνῶ ὁ ἄλλος τὴν ὑπερασπίστηκε.
Α.: Ὁ Ἅδης τος θέλει ὅλους ἴσους μπροστά στὸ νόμο.
Κ.: Ὄχι ὅμως νὰ εἶναι ὁ καλς ἴσα μὲ τὸν κακό.
Α.: Ποιός ξέρει ἂν σχύουν αὐτὰ στὸν κάτω κόσμο;
[4] [Σ.τ.Μ.] Ὁ Οἰδίποδας ἀπέκτησε τὴν Ἀντιγόνη μὲ τὴν Ἰοκάστη, τὴ μητέρα του.