Παρασκευή 29 Δεκεμβρίου 2017

Περί αδιαβρόχων, καταρρακτών και δίγλωσσων εκδόσεων ποίησης, του Βιθέντε Φερνάντεθ Γκονθάλεθ

Στο Paterson (2016), την τελευταία ταινία του Τζιμ Τζάρμους, ο χαρακτήρας που ενσαρκώνεται από τον Ναγκάσε Μασατόσι, ένας ιάπωνας λάτρης της ποίησης που πηγαίνει στη μικρή πόλη του Πάτερσον, στο Νιου Τζέρσεϋ, για να αποτίσει φόρο τιμής στον Ουίλιαμ Κάρλος Ουίλιαμς, βρίσκεται, μπροστά στους καταρράκτες του ποταμού Πασάικ, με τον Πάτερσον, οδηγό λεωφορείου, ποιητή, κεντρικό ήρωα της ταινίας, καθισμένο σε ένα παγκάκι. Οι θεατές ξέρουν ότι συνηθίζει να κάθεται εκεί. Ο Ιάπωνας πιάνει συζήτηση με τον οδηγό λεωφορείου κι αυτός κάποια στιγμή του διαλόγου τον ρωτάει αν γράφει ποίηση· ο ερασιτέχνης ποιητής-προσκυνητής απαντάει καταφατικά, my notebooks, τα τετράδιά μου –ανοίγει την τσάντα του για να τα δείξει–, και προσθέτει: «My poetry only in Japanese. No translation. Poetry in translation is like taking a shower with a raincoat on». Η ποίησή μου μόνο στα ιαπωνικά. Χωρίς μετάφραση. Η μεταφρασμένη ποίηση είναι σαν να κάνεις ντους φορώντας αδιάβροχο. Ο Πάτερσον με τη σειρά του απαντάει –γελώντας– «I see what you mean». Κατά πάσα πιθανότητα, στη λογική της κινηματογραφικής γραφής του Τζάρμους, ειδικά σε αυτή της συγκεκριμένης ταινίας, ο Πάτερσον ερμηνεύει κυριολεκτικά τον Ιάπωνα, και όταν του λέει «I see what you mean», αυτό που λέει είναι ότι ο συνομιλητής του είπε: «Η ποίηση μου μόνο στα ιαπωνικά. Χωρίς μετάφραση. Η μεταφρασμένη ποίηση είναι σαν να κάνεις ντους φορώντας αδιάβροχο». Η πνευματώδης φράση μπορεί να τροφοδοτήσει, ήδη τροφοδοτεί, τη συζήτηση σχετικά με την αδυναμία μετάφρασης της ποίησης, τη miseria, τη συκοφαντία του traduttore traditore.
Ο διάλογος, παρ’ όλα αυτά, και η δήλωση επιτρέπουν μια ειρωνική ανάγνωση σε διάφορα πλάνα. Κατ’ αρχήν, ο ιάπωνας ποιητής πιθανόν να μην έχει δει να εκδίδεται έργο του, όπως και ο Πάτερσον, το έργο του οποίου ζει μόνο στα τετράδιά του· εκτεθειμένο στις καταστροφικές διαθέσεις ενός σκύλου. Ο Ιάπωνας μάλιστα, πριν τον αποχαιρετήσει, χαρίζει στον Πάτερσον ένα πολλά υποσχόμενο λευκό τετράδιο, μαζί με άλλη μία αξιομνημόνευτη φράση: «sometimes an empty page presents the most possibilities». Ένα δώρο στον κατάλληλο χρόνο, αμέσως μετά τη στιγμή που ο Mάρβιν, ο σκύλος του, ή καλύτερα, ο σκύλος της αγαπημένης του Λάουρα, καταστρέφει τα τετράδιά του, γεμάτα χειρόγραφα ποιήματα. Η Λάουρα του το λέει σε μια σκηνή· πρέπει να κάνεις κάτι με τα ποιήματά σου, να τα δημοσιεύσεις, να ανήκουν σε όλο τον κόσμο.
Όταν ο Ιάπωνας εξομολογείται στον Πάτερσον το θαυμασμό του για τον Ουίλιαμ Κάρλος Ουίλιαμς βγάζει από την τσάντα του μια ιαπωνική έκδοση, μια μετάφραση του Paterson.  Παρεμπιπτόντως, μια δίγλωσση έκδοση. Θα μείνω λίγο σε αυτή τη λεπτομέρεια. Στις δίγλωσσες εκδόσεις ποίησης η μετάφραση μπορεί να χρησιμεύσει ως βοήθεια για να διαβάσει κανείς το πρωτότυπο κείμενο, όπως στις ενδογραμμικές μεταφράσεις των βιβλίων της Βίβλου, μεταφράσεις που στερούνται λογοτεχνικής αυτονομίας, ακόμη και κειμενικής αυτονομίας, που είναι απλώς ένα εργαλείο για την ανάγνωση του πρωτότυπου κειμένου, που διευκολύνουν την ανάγνωση του πρωτοτύπου, στα ελληνικά, για παράδειγμα, στην περίπτωση της Καινής Διαθήκης. Το κείμενο της μετάφρασης, σε μια δίγλωσση έκδοση, μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για την εξάσκηση της ανάγνωσης σε μια γλώσσα που μαθαίνει κάποιος, και με αυτό τον τρόπο η έκδοση παίρνει μια παιδαγωγική διάσταση, όπως σε ορισμένες συλλογές κλασικών συγγραφέων που προορίζονται για την εκμάθηση των ελληνικών και των λατινικών. Δεν φαίνεται να είναι αυτοί οι βασικοί λόγοι για τους οποίους καλλιεργείται η τάση για δίγλωσσες εκδόσεις στις σύγχρονες συλλογές που απευθύνονται στο αναγνωστικό κοινό της ποίησης, σε άτομα που απολαμβάνουν την ανάγνωση της ποίησης, άτομα που δεν σκοπεύουν στις περισσότερες περιπτώσεις να χρησιμοποιήσουν τις εκδόσεις για να μάθουν μια γλώσσα, ούτε καν για να την καλλιεργήσουν· σε πολλές περιπτώσεις δεν γνωρίζουν τη γλώσσα και δεν θα μπορέσουν να διαβάσουν το πρωτότυπο κείμενο, δεν θα μπορέσουν καν να απολαύσουν την αντιπαραβολή των δύο κειμένων ούτε να έχουν τη λογοτεχνική ικανοποίηση της επινόησης άλλων εκδοχών, διαφορετικών από τις καταγεγραμμένες από τον δημιουργό της μετάφρασης. Τι ρόλο διαδραματίζει τότε η παρουσία του πρωτότυπου κειμένου στις δίγλωσσες εκδόσεις ποίησης; Είτε είναι στην κλασική μορφή των αντιπαραβαλλόμενων κειμένων (το πρωτότυπο στη σελίδα με τον ζυγό αριθμό, η μετάφραση στη σελίδα με το μονό), είτε στην πιο μοντέρνα, στην οποία το πρωτότυπο κείμενο τοποθετείται στο κάτω μέρος του σώματος κειμένου, κάτω από το κείμενο της μετάφρασης, ακριβώς πάνω από το περιθώριο του υποσέλιδου. Μήπως με αυτόν τον τρόπο επιδιώκεται η νομιμοποίηση της μετάφρασης;
Ίσως για τον Ιάπωνά μας η μετάφραση στη γλώσσα του να είναι απλώς ένα εργαλείο, όπως οι ενδογραμμικές μεταφράσεις της Βίβλου, που βοηθά την ανάγνωση του πρωτοτύπου στα αγγλικά. Ίσως κάνει στο Πάτερσον το σάλτο μορτάλε και ίσως σταματήσει να χρησιμοποιεί τη δίγλωσση έκδοση προκειμένου να διαβάσει τον μαέστρο, ίσως αποφασίσει να βγάλει το αδιάβροχο κάτω από τους καταρράκτες. Αλλά, μπορεί το αδιάβροχο να είναι η παρουσία του πρωτότυπου κειμένου στην έκδοση, που τον εμποδίζει να πλατσουρίσει χαλαρός στα ταπεινά νερά του μεταφρασμένου κειμένου. Ή, όπως ισχυρίζεται στο The Times Literary Supplement ο Άλαν Μπράουντζον στην κριτική του για την ταινία, ίσως να είναι ο ίδιος ο δημιουργός της μετάφρασης, ένας σκοτεινός κατασκευαστής αδιαβρόχων.
Η ταινία του Τζάρμους είναι μεταξύ άλλων ένας φόρος τιμής στον Ουίλιαμ Κάρλος Ουίλιαμς· όχι μόνο γιατί έχει τον τίτλο Paterson και προβάλλει το Πάτερσον, αλλά γιατί αυτή η ίδια αποτελεί ένα ποίημα που εικονογραφεί την ποιητική του. Σε κάποια στιγμή της συζήτησής τους μπροστά στον καταρράκτη, ο ιάπωνας μεταφραστής ρωτά τον οδηγό του λεωφορείου (που ερμηνεύεται, παρεμπιπτόντως, από τον Άνταμ Ντράιβερ) αν είναι και εκείνος ένας ποιητής από το Πάτερσον. Η απάντηση είναι αρνητική, «I’m a bus driver myself. Just a bus driver». Οδηγός λεωφορείου στο Πάτερσον! Ο Ιάπωνας, ενθουσιασμένος, το βρίσκει πολύ ποιητικό· θα μπορούσε να είναι ένα ποίημα του Ουίλιαμ Κάρλος Ουίλιαμς, λέει με το δίκιο του. Ας θυμηθούμε ότι κατά πάσα πιθανότητα είναι ο μεταφραστής της ποίησής του στα ιαπωνικά και τη γνωρίζει σε βάθος. «Ο Ουίλιαμς –εξηγεί ο Χουάν Μιγκέλ Λόπεθ Μερίνο («Ουίλιαμ Κάρλος Ουίλιαμς: “Δεν υπάρχουν ιδέες παρά μόνο στα πράγματα”», Tonos, τεύχος 11 [2016])– δεν έχει ως αφετηρία προκαταλήψεις που κάνουν διαχωρισμό ανάμεσα σε υλικά που επιδέχονται ποιητικοποίησης και σε υλικά αταίριαστα για ένα ποίημα, όπως επίσης δεν πιστεύει στη διάκριση ανάμεσα σε λέξεις λόγιες, κατάλληλες για το ποίημα, και λέξεις ποταπές. Έτσι λύνει ένα συχνό πρόβλημα στην ποίηση οποιασδήποτε εποχής και παράδοσης: πώς να αναφερθείς με αληθοφάνεια και χάρη στα καθημερινά αντικείμενα όταν στερούμαστε ικανότητας χειρισμού των αληθινών τους ονομάτων; Αυτό είναι ένα από τα μεγάλα επιτεύγματα της ποίησής του: η δεξιότητα να ονομάζει ό,τι τον περιβάλλει. Γι’ αυτό τα ποιήματά του προκαλούν μια αίσθηση απτής αμεσότητας με τεράστια ζωντάνια». Τα ποιήματα που ο οδηγός γράφει και λέει καθώς τα συλλαμβάνει στην πορεία της ιστορίας, είναι έργο του Ρον Πάτζετ, ποιητή της δεύτερης φουρνιάς της ονομαζόμενης Σχολής της Νέας Υόρκης, και βρίσκονται στα ίχνη ποιημάτων όπως το διάσημο: «This is just to say» (1934):

This is just to say                            Αυτό απλά για να σου πω

     I have eaten                                               Έχω φάει
     the plumps                                                τα δαμάσκηνα
     that were in                                               που ήταν
     the icebox                                                  στο ψυγείο
                            
      and which                                                 και τα οποία
      you were probably                                    πιθανόν
      saving                                                       φύλαγες
      for breakfast                                             για πρωινό
                  
       Forgive me                                               Συγχώρεσε με
     they were delicious                                 ήταν πεντανόστιμα                
       so sweet                                                  τόσο γλυκά
       and so cold.                                             και τόσο κρύα.

Στα ίδια χνάρια, αυτό το ποίημα του Ρότζερ Γολφ: «Nada de particular»:

               Τίποτα το ιδιαίτερο

                           
                  Βυθίζω το κουτάλι
                  στη μαλακή στερεότητα του γιαουρτιού
                  και το τρώω, αργά, όρθιος, στο φως
                  του ανοιχτού ψυγείου. Γεύομαι
                  την απολαυστική δροσιά του,
                  την απαλή και καθαρή υφή του.
                  Ήταν το τελευταίο.
                  Ίσως γι’ αυτό μου θυμίζει τούτο το ποίημα
                  του Κάρλος Γουίλιαμς, το ποίημα
                  στο οποίο μιλάει για τις φράουλες. Ή ίσως
                 να ήταν δαμάσκηνα, δεν ξέρω. Για να διαπιστώσω έτσι
                  ότι, όντως, δεν υπάρχουν ιδέες
                  παρά μόνο στα πράγματα. Είναι αλήθεια:
                  στα δαμάσκηνα, στις φράουλες, στο γιαούρτι
                  που τελειώνω και πετώ στα σκουπίδια
                  πριν κατευθυνθώ προς το κρεβάτι
                  χωρίς τίποτα το ιδιαίτερο στο μυαλό.

(Από το Días perdidos en los transportes públicos [Χαμένες μέρες στα μέσα μαζικής μεταφοράς], Βαρκελώνη, Αnthropos, 1992). Μήπως είναι και αυτό το ποίημα του Ρότζερ Γολφ μια μετάφραση του ποιήματος «This is Just to Say»;
Σε μια διαφωτιστική για την ταινία συνέντευξη που πήρε η Έιμι Tόμπιν (Film Comment, Νοέμβριος-Δεκέμβριος 2016), ο Τζιμ Τζάρμους ομολογεί ότι έχει εμπνευστεί από τον προσωπισμό που διακήρυξε ο Φρανκ Ο’Χάρα: Μην γράφεις ποίηση για τον κόσμο — όπως ζητά η Λάουρα από τον Πάτερσον. Γράψε ποίηση για ένα πρόσωπο. Γράψε ένα σημείωμα αγάπης σε κάποιον που αγαπάς, ή ένα μικρό ποιητικό γράμμα σε κάποιον που γνωρίζεις. («Don’t write poetry to the world. Write poetry to one other person. Write a love note to someone you love, a little poetic letter to someone you know»). Στην ίδια συνέντευξη        εξηγώντας την προτίμησή του για την ποίηση, το ενδιαφέρον του για τον Γουόλτ Γουάιτμαν, και τον Χαρτ Κρέιν, για τον Ουάλας Στίβενς, για τον Φρανκ Ο’Χάρα και για τη Σχολή της Νέας Υόρκης, αποκαλύπτει ότι όλα ξεκίνησαν με την ανάγνωση του Μποντλέρ, των συμβολιστών, του Ρεμπό, ασφαλώς, και του Ρίλκε, που τους διάβασε σε μετάφραση.
Όπως είναι γνωστό, ο Ουίλιαμ Κάρλος Ουίλιαμς, σε διαφορετικό μήκος κύματος από τον αριστοκρατικό ευρωπαϊσμό του Έλιοτ και του Πάουντ, θέτει το έργο του στην υπηρεσία μιας δημοκρατικής λογοτεχνικής γλώσσας, που έχει στηριχτεί περισσότερο πάνω στους ρυθμούς της ομιλούμενης γλώσσας παρά στα παραδοσιακά αγγλικά μέτρα και ομοιοκαταληξίες, και έχει ανατραφεί από τη διαφορετικότητα των προελεύσεων και των πολιτισμών των ίδιων των Ηνωμένων Πολιτειών, μια διαφορετικότητα η οποία εκφράζεται αξιοσημείωτα στη μικρή πόλη του Πάτερσον, σε σημείο που αυτή μετατρέπεται σε έμβλημα στο έργο του γιατρού-ποιητή που φέρει αυτόν ακριβώς τον τίτλο: Πάτερσον. Το υπενθυμίζει ο ίδιος ο Τζιμ Τζάρμους στη συζήτησή του με την Έιμι Τόμπιν. Η ταινία, από την πλευρά της, θα μπορούσε να είναι, σύμφωνα με εκτιμήσεις του λονδρέζου κριτικού κινηματογράφου Τζόναθαν Ρόμνεϊ («Film of the Week: Paterson», Film Comment, 28 Δεκεμβρίου 2016), η μοναδική κωμωδία που έγινε ποτέ για τη δημοκρατική φύση της ποίησης. («It may be the only comedy ever made about the democratic nature of poetry»).
Ένα από τα μονοπάτια που διασχίζει ο Ουίλιαμ Κάρλος Ουίλιαμς σε αναζήτηση αυτής της δημοκρατικής λογοτεχνικής γλώσσας, αυτού του αμερικανικού ιδιώματος που εκείνος επιζητούσε, είναι ακριβώς η πρακτική της μετάφρασης και συγκεκριμένα της μετάφρασης ποίησης γραμμένης σε ισπανική γλώσσα, τη γλώσσα της πορτορικανής μητέρας του –με ό,τι αυτό σημαίνει–, γλώσσα αποτυπωμένη στο δεύτερο όνομά του, Κάρλος[1].
Ο εκδοτικός οίκος New Directions δημοσίευσε το 2011 το By Word of Mouth. Poems from the Spanish, 1916-1959, έναν τόμο, με έναν ιδιαιτέρως σημαίνοντα τίτλο, που περιλαμβάνει δικές του μεταφράσεις ισπανικής και λατινοαμερικάνικης ποίησης, υπό την επιμέλεια του μεταφραστή Τζόναθαν Κοέν, ειδικού στη λατινοαμερικάνικη λογοτεχνία, και με πρόλογο του Χούλιο Μαρσάν σχετικά με το ρόλο που διαδραματίζει στη διαμόρφωση της προσωπικότητας και τις ποιητικές ιδέες του Ουίλιαμ Κάρλος Ουίλιαμς η ενασχόλησή του ως μεταφραστής. O Χούλιο Μαρσάν είναι μεταξύ άλλων ειδικός στις ισπανικές ρίζες του ποιητή από το Νιού Τζέρσεϋ. Ποίηση, για παράδειγμα, των Φρανθίσκο δε Κεβέδο, Σιλβίνα Οκάμπο, Αλί Τσουμασέρο.
Όπως σχολιάζει ο Ουίλιαμ Κάρλος Ουίλιαμς στην αυτοβιογραφία του, τα ισπανικά και η λογοτεχνία σε ισπανική γλώσσα, μη έχοντας σχέση με το βρετανικό παρελθόν, προσφέρουν την ευκαιρία μέσω της μετάφρασης για μια χρήση πιο αναζωογονητική και ανανεωτική της ίδιας της γλώσσας, της καθομιλούμενης αγγλικής των ΗΠΑ, την ευκαιρία για πειραματισμό και δημιουργία ανεξάρτητων μοντέλων αμερικανικής ποίησης πέρα από αυτά που προσφέρουν τα αγγλικά ή τα γαλλικά (The Autobiography, Random House, 1951). Οι μεταφράσεις ισπανικής και λατινοαμερικάνικης ποίησης του Ουίλιαμ Κάρλος Ουίλιαμς, του μεταφραστή, δημιουργού στη σκιά του Ουίλιαμ Κάρλος Ουίλιαμς, αποτελούν, από την άλλη, πολιτικές πράξεις όχι μόνο σε εκείνες τις περιπτώσεις που αφορούν εκδοχές ποιημάτων τα οποία συνδέονται με την υποστήριξη του δημοκρατικού καθεστώτος στα χρόνια του ισπανικού εμφυλίου (ο Ουίλιαμς ήταν πρόεδρος μιας ιατρικής επιτροπής βοήθειας προς την ισπανική δημοκρατία), αλλά και στο βαθμό που συντελούν στο να φέρουν στο φως μια γλώσσα και κάποιες κουλτούρες περιθωριακές και περιθωριοποιημένες στις Ηνωμένες Πολιτείες, την εποχή που εκείνος έζησε. Είναι σκόπιμο να θυμηθούμε ότι ο Ουίλιαμς είχε μορφωθεί μέσα σε ένα δίγλωσσο οικογενειακό περιβάλλον και η γνώση των ισπανικών και των ισπανόγραφων λογοτεχνιών, η ισπανόφωνη πλευρά της ταυτότητας του, υπήρξε σε κάθε περίπτωση ένας παράγοντας στη διαμόρφωσή του ως άτομο και ως λογοτεχνική προσωπικότητα. Το αξιοσημείωτο εδώ είναι ο ρόλος που διαδραμάτισε η μεταφρασμένη ποίηση, η ρητή μετάφραση των κειμένων στα αγγλικά, στη διάρθρωση της ποιητικής του γλώσσας, ρόλο που δεν μπορεί να παίξει η ποίηση στο πρωτότυπο από μόνη της· χρειάζεται αδιάβροχο[2].
Η μετάφραση λοιπόν, έτσι όπως την αντιλαμβάνεται και την ασκεί ο Ουίλιαμ Κάρλος Ουίλιαμς συμβάλλει, σύμφωνα με τον Μπένγιαμιν, στην αρτιότητα του πρωτοτύπου, στην κλίση του πρωτοτύπου –σε αυτή την περίπτωση, της ποίησης σε ισπανική γλώσσα του Χρυσού Αιώνα και του 20ού αιώνα– να φτάσει να γίνει αυτό που μπορεί να γίνει. Συμβάλλει παράλληλα στο να μεταβληθούν, διαμέσου του κειμένου της μετάφρασης, η γλώσσα και η κουλτούρα των Ηνωμένων Πολιτειών. Αυτή η βούληση για μεταμόρφωση προβάλλεται ως πρωταρχικό στοιχείο της μεταφραστικής του ποιητικής. Ένα πρόγραμμα εφικτό μόνο μέσω της ποίησης σε μετάφραση. Ένα πρόγραμμα mutatis mutandis σε ισχύ, εδώ και παντού, εν έτει 2017. Η ποίηση σε μετάφραση με αυτήν την έννοια, όχι μόνο δεν παρεμβάλλεται ως ενοχλητικό αδιάβροχο ανάμεσα στο δέρμα και στο νερό του ντους, αλλά είναι από μόνη της ένας χείμαρρος ορμητικός, ένας πίδακας παρορμητικός σαν τον μεγάλο καταρράκτη του Πασάικ στο Πάτερσον. 




O Vicente Fernández González  γεννήθηκε το 1953 στην Ταλαβέρα δε λα Ρέινα (Τολέδο) και είναι φιλόλογος και μεταφραστής ελληνικής λογοτεχνίας στα ισπανικά. Έχει κερδίσει δύο φορές το κρατικό βραβείο μετάφρασης στην Ισπανία (το 1992 για το Seis noches en la Acrópolis, του Γιώργου Σεφέρη, και το 2003 για το Verbos para la rosa, του Θανάση Χατζόπουλου) και μία στην Ελλάδα (το 2012 για τη συλλογική μετάφραση του Ciudades a la deriva του Στρατή Τσίρκα). Εργάζεται ως Αναπληρωτής Καθηγητής Μετάφρασης στα ελληνικά στο Πανεπιστήμιο της Μάλαγας.

Η μετάφραση του δοκιμίου του Vicente Fernández González είναι προϊόν του μαθήματος που διδάσκει ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος στο πλαίσιο του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών του Τμήματος Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΑΠΘ, κατεύθυνση «Μετάφραση, επικοινωνία και εκδοτικός χώρος». Συμμετείχαν οι φοιτητές Flor de María Nochebuena, Χαρίκλεια Κουτρούμπα, Ελένη Παντελίδου και Σταύρος Χατζής.




[1] Βλέπε Ρeter Ramos: «Cultural Identity, Translation, and William Carlos Williams», MELUS, τόμος 38, νούμ. 2, New Perspectives on Puerto Rican, Latina/o, Chicana/o, and Caribbean American Literatures (2013), σσ.  89-110.

[2] Ο Πάμπλο Ινγκμπέργκ, στο εμπνευσμένο του άρθρο με τίτλο «Αναπαραγωγική μετάφραση» στο περιοδικό Trujamán (31/5/2017), αναφορικά με το Paterson: «Για τους Ιάπωνες, το σεξ με προφυλακτικό δεν είναι το ίδιο με το σεξ χωρίς αυτό. Για τους Αργεντινούς, όμως, εξακολουθεί να είναι σεξ.  Και έχει την αναμφίβολη χάρη του. Και καμιά φορά είναι πηγή ατυχημάτων. Και κάποιες φορές σε αυτά τα ατυχήματα το παράνομο πέρασμα ουσιών μέσα από ένα αδιάβροχο που δεν είναι και τόσο αδιάβροχο, φέρνει αναπαραγωγή».

Κυριακή 24 Δεκεμβρίου 2017

Estudios Humanísticos. Filología / núm. 39 (2017)

Portada


Tabla de contenidos

Monográfico 2017: Crímenes contra la Humanidad en la literatura y el cine

María José Álvarez Maurín

15-16
Miriam López Santos

17-23
Ignacio Ramos Gay

25-38
Konstantinos Paleologos

39-53
Inés González Cabeza

55-73
Carmen Guiralt Gomar

75-94
Christina Holgado Sáez

95-105
Valeria Stabile

107-123
Rita Rodríguez Varela

125-134
Alberto José Lena Ordóñez

135-148
Rosa Pérez Zancas

149-158
Agustín Reyes Torres

161-167

Τετάρτη 20 Δεκεμβρίου 2017

Σέρζι Πάμιες (Sergi Pàmies): Τὸ πηγάδι

Σέρ­ζι Πά­μι­ες (Sergi Pàmies)
 

Τὸ πη­γά­δι

(El pou)

 

 ΤΣΑΡΛΑΤΑΝΟΣ δι­α­λα­λεῖ μπρο­στὰ στὸ πη­γά­δι. «Ὅ­ποι­ος πέ­σει μέ­σα», λέ­ει, «θὰ εἶ­ναι εὐ­τυ­χι­σμέ­νος». Ὅ­λοι ὅ­σοι κον­το­στε­κό­μα­στε νὰ τὸν ἀ­κού­σου­με, τι­θα­σεύ­ου­με τὴν πε­ρι­έρ­γειά μας μὲ μιὰ ἔκ­φρα­ση δυ­σπι­στί­ας. Ἀλ­λὰ τὸν πα­ρα­κο­λου­θοῦ­με προ­σε­κτι­κά. Ἀ­πὸ τὴ μιά, για­τὶ ὁ ἄν­θρω­πος αὐ­τὸς ξέ­ρει νὰ τρα­βᾶ τὴν προ­σο­χὴ καί, ἀ­πὸ τὴν ἄλ­λη, για­τὶ δὲν ἔ­χου­με τί­πο­τα κα­λύ­τε­ρο νὰ κά­νου­με. Ἀν­τί­θε­τα ἀ­πὸ ἄλ­λα πη­γά­δια, αὐ­τὸ ἔ­γι­νε δι­ά­ση­μο ὅ­ταν, μὲ τὴ βο­ή­θεια τῶν πύ­ρι­νων λό­γων τῆς ντουν­τού­κας του, ὁ τσαρ­λα­τά­νος ἄρ­χι­σε νὰ τὸ δι­α­φη­μί­ζει σὰν νὰ ἐ­πρό­κει­το γιὰ παι­χνί­δι λού­να πάρκ. Δὲν χρε­ώ­νει εἴ­σο­δο, ζη­τᾶ μό­νο γιὰ ἀν­τί­τι­μο ὅ,τι ἔ­χει εὐ­χα­ρί­στη­ση ὁ κα­θέ­νας. Ἀ­φοῦ τὸ σκέ­φτη­κα γιὰ βδο­μά­δες, μιὰ μέ­ρα ρί­χνο­μαι στὸ κε­νό. Προ­η­γου­μέ­νως τοῦ πλη­ρώ­νω τὸ ἀν­τί­τι­μο ποὺ κρί­νω δί­και­ο γιὰ νὰ τὸν ἀ­κού­σω νὰ μοῦ λέ­ει «θὰ εἶ­σαι εὐ­τυ­χι­σμέ­νος», ἔ­τσι ἁ­πλά, δί­χως νὰ μπεῖ σὲ λε­πτο­μέ­ρει­ες. Ἀρ­χι­κά, ἡ δι­έ­γερ­ση δὲν μοῦ ἐ­πι­τρέ­πει νὰ νι­ώ­σω κά­τι ἰ­δι­αί­τε­ρο. Πέ­φτω, αὐ­τὸ ὄν­τως τὸ νι­ώ­θω· ἐ­πί­σης ἀν­τι­λαμ­βά­νο­μαι ὅ­τι τὸ πη­γά­δι εἶ­ναι πο­λὺ σκο­τει­νὸ καὶ πὼς ἡ τρύ­πα ἀ­πὸ τὴν ὁ­ποί­α μπῆ­κα ἀ­πο­μα­κρύ­νε­ται γρή­γο­ρα. Δί­χως νὰ βλέ­πω ἀ­πο­λύ­τως τί­πο­τα, νιώ­θω ὅ­τι τὸ σκο­τά­δι ἐ­ξα­πλώ­νε­ται καὶ ὅ­τι, ἂν καὶ δὲν ἔ­χω κα­νέ­να στοι­χεῖ­ο ποὺ νὰ τὸ ἐ­πι­βε­βαι­ώ­νει, δὲν εἶ­μαι μό­νος. Φω­νά­ζω. Φω­νά­ζω ξα­νά. Κα­θὼς δὲν ἀ­παν­τᾶ κα­νείς, συμ­πε­ραί­νω ὅ­τι καὶ οἱ ἄλ­λοι φω­νά­ζουν καὶ ὁ λό­γος ποὺ δὲν τοὺς ἀ­κού­ω εἶ­ναι ἐ­πει­δὴ ὁ κα­θέ­νας φω­νά­ζει μᾶλ­λον γιὰ τὸν ἑ­αυ­τό του. Πέ­φτω· πέ­φτω κι ἄλ­λο. Πο­τὲ δὲν εἶ­χα φαν­τα­στεῖ ὅ­τι θὰ ἦ­ταν ἕ­να ἀ­πύθ­με­νο πη­γά­δι. Ἀλ­λά, ὅ­ταν ὁ τσαρ­λα­τά­νος μὲ πα­ρα­κί­νη­σε νὰ πέ­σω, δὲν ἔ­δω­σε δι­ευ­κρι­νί­σεις, εἶ­πε μό­νο πώς, ἅ­μα τὸ ἔ­κα­να, θὰ ἤ­μουν εὐ­τυ­χι­σμέ­νος. Καὶ εἶ­ναι ἀ­λή­θεια ὅ­τι, κα­θὼς ἐ­δῶ καὶ ὥ­ρα —ἢ μῆ­νες ἢ χρό­νια, δὲν ἔ­χει ση­μα­σί­α—, βυ­θί­ζο­μαι σ’ ἕ­να σκο­τά­δι πιὸ πυ­κνὸ ἀ­πὸ πρίν, συ­νο­δευ­ό­με­νος ἀ­πὸ ἄλ­λα ὄν­τα τὰ ὁ­ποῖ­α ἁ­πλῶς καὶ μό­νο δι­αι­σθά­νο­μαι, ἴ­σως νὰ εἶ­μαι πιὸ εὐ­τυ­χι­σμέ­νος ἀ­πὸ πρίν. Ἀλ­λὰ εἶ­ναι δύ­σκο­λο νὰ τὸ πῶ για­τί πλέ­ον δὲν θυ­μᾶ­μαι τί­πο­τα, κοί­τα νὰ δεῖς.


Πη­γή: α­πό τη συλ­λο­γή δι­η­γη­μά­των Si menges una llimona sense fer ganyotes (Εκ­δό­σεις Quaderns Crema, Βαρ­κε­λώ­νη, 2006).

Σέρζι Πάμιες (Sergi Pàmies) (Πα­ρί­σι, 1960). Ἐμ­φα­νί­στη­κε στὰ κα­τα­λα­νι­κὰ γράμ­μα­τα μὲ τὶς συλ­λο­γὲς δι­η­γη­μά­των T’hauria de caure la cara de vergonya τὸ 1986 καὶ Infecció τὸ 1987. Μὲ τὸ La primera pedra (1990) ὁ Πά­μι­ες θὰ ξε­κι­νή­σει τὸ μυ­θι­στο­ρη­μα­τι­κό του ἔρ­γο γιὰ νὰ ἀ­κο­λου­θή­σουν τὰ L’instint τὸ 1992 καὶ τὸ Sentimental τὸ 1995. Ὁ συγ­γρα­φέ­ας θὰ ἐ­πι­στρέ­ψει στὴ σύν­το­μη ἀ­φή­γη­ση μὲ τὶς συλ­λο­γὲς La gran novel·la sobre Barcelona τὸ 1997, L’últim llibre del SergiPàmies τὸ 2000, Si menges una llimona sense fer ganyotes τὸ 2006 [Μπο­ρεῖς νὰ φᾶς λε­μό­νι καὶ νὰ μὴν ξι­νί­σεις τὰ μοῦ­τρα σου;, Ἐκ­δό­σεις Πά­πυ­ρος, μφρ. Κων­σταν­τῖ­νος Πα­λαι­ο­λό­γος, Εὐ­ρυ­βιά­δης Σο­φός], La bicicleta estàtica (Τὸ στα­τι­κὸ πο­δή­λα­το, Ἐκ­δό­σεις Μι­χά­λη Σι­δέ­ρη, μφρ. Κων­σταν­τῖ­νος Πα­λαι­ο­λό­γος) καὶ Cancons d’amor i de pluja τὸ 2013. Ἀρ­θρο­γρα­φεῖ στὴν ἐ­φη­με­ρί­δα τῆς Βαρ­κε­λώ­νης La Vanguardia. Ὁ Σέρ­ζι Πά­μι­ες ἔ­χει με­τα­φρά­σει στὰ κα­τα­λα­νι­κὰ ἔρ­γα τῶν Guillaume Apollinaire, Jean-Philippe Toussaint, Agota Kristof, Frédéric Beigbeder κ.ἄ.

Με­τά­φρα­ση ἀ­πὸ τὰ κα­τα­λα­νι­κά: Κων­σταν­τῖ­νος Πα­λαι­ο­λό­γος καὶ Εὐ­ρυ­βιά­δης Σο­φός.

Κων­σταν­τῖ­νος Πα­λαι­ο­λό­γος (Ἀ­θή­να 1963). Ἀναπληρωτής κα­θη­γη­τὴς Εφαρμοσμένης Με­τα­φρα­σε­ο­λο­γί­ας στὸ Ἀ­ρι­στο­τέ­λει­ο Πα­νε­πι­στή­μιο Θεσ­σα­λο­νί­κης. Δι­δά­σκει, ἐ­πί­σης, ἰ­σπα­νι­κὴ λο­γο­τε­χνί­α στὸ Ἑλ­λη­νι­κὸ Ἀ­νοι­κτὸ Πα­νε­πι­στή­μιο. Ἔ­χει με­τα­φρά­σει ἀ­πὸ τὰ ἰ­σπα­νι­κὰ στὰ ἑλ­λη­νι­κὰ ἔρ­γα τῶν Ε. Σάμ­πα­το, Μ. Ἀλ­το­λαγ­κί­ρε, Ι. Ἀλ­δε­κό­α, Μ. Βάθ­κεθ Μον­ταλ­μπάν, Χ. Γι­α­μα­θά­ρες, Ρ. Τσίρ­μπες, Χ. Ἀ­γέ­στα, Λ.Μ. Πα­νέ­ρο, Σ. δὲ Τό­ρο, Α. Μπρά­ις Ἐ­τσε­νί­κε, Ἀ. Τρα­πι­έ­γιο, Ἀ. Γκα­μο­νέ­δα, Σ. Πά­μι­ες καὶ Ἀ. Κου­έ­το με­τα­ξὺ ἄλ­λων.

Εὐ­ρυ­βιά­δης Σο­φός: Δι­δά­σκει Ἰ­σπα­νι­κὴ Γλώσ­σα στὸ Δι­δα­σκα­λεῖο Ξέ­νων Γλωσ­σῶν τοῦ ΕΚΠΑ καὶ ἔ­χει με­τα­φρά­σει ἀ­πὸ τὰ κα­τα­λα­νι­κὰ στὰ ἑλ­λη­νι­κὰ ἔρ­γα τῶν Pàmies, Monzó καὶ Cabré.

Πέμπτη 14 Δεκεμβρίου 2017

Βιβλιοκριτική by Pandoxeio για το 7/24 ή Ο θρύλος του άντρα που αιωρείται πάνω από τα πάρκα του Enric Nolla

Για την αναμονή και την απώλεια

Εσάς δεν σας έχει συμβεί ποτέ να νιώσετε πως τα πάντα είναι έτοιμα να ταιριάξουν μεταξύ τους, να αποκτήσουν νόημα, και τη στιγμή που νομίζεις πως το έπιασες, χωρίς να ξέρεις γιατί, το χάνεις…;

Αν θέλει κάποιος να μιλήσει για τα πράγματα που συμβαίνουν στον χρόνο και στον χώρο, πρέπει να εξερευνήσει τους τόπους, να κουρδίσει τα ρολόγια, γράφει ο Joan Casas σχετικά με το θέατρο του Enric Nolla Gual [Ενρίκ Νόλια Γουάλ], ανιχνεύοντας τις πρώτες παραστάσεις που είδε αλλά και δεν είδε ο συγγραφέας. Στις πρώτες ανήκει το Άι Καρμέλα του Χοσέ Σάντσις Σινιστέρα, που θα γινόταν ο μέντοράς του, ένα κείμενο που έπαιζε με τόπους και εποχές για να υπεραμυνθεί της αξιοπρέπειας των ταπεινών απέναντι στην κτηνωδία του φασισμού και του πολέμου. Ανάμεσα στις δεύτερες βρίσκεται το νεοσύστατο τότε θέατρο του Φρανσουά Τανγκί, με τους ηθοποιούς να ψιθυρίζουν χαμηλόφωνα, να εμφανίζονται και να εξαφανίζονται μέσα σε χαραμάδες και κάτω από ελάχιστα φώτα, να φοράνε ασυνήθιστες μάσκες.
Προσπαθώ να ακολουθώ τις λέξεις, την μια μετά την άλλη, τις μεν μετά τις δε, μέχρι το τέλος. Τίποτε δεν είναι προφανές, όλα είναι ουσιώδη, μοναδικά, θεμελιώδη και δίχως νόημα. [σ. 16]
Στην Βαρκελώνη που τότε είχε υποδεχτεί τον Τανγκί έφτασε ο Νόλια το 1991 για τις σπουδές του κι ένα χρόνο μετά γνώρισε τον Σινιστέρα, που τον προσκάλεσε στα μαθήματα στο Sala Beckett. Ο συγγραφέας ήρθε σε επαφή με το θεατρικό παίξιμο για πρώτα και τελευταία φορά αλλά η θεατρική εμπειρία τον σημάδεψε οριστικά. Η θεατρική συγγραφή ήταν θέμα χρόνου. Μια σειρά «παράξενων» κειμένων, που δεν είχαν καμία σχέση ούτε με τα mainstream θεατρικά έργα, ούτε με τις εκάστοτε πρωτοπορίες, διαμόρφωσαν στην πορεία την δική του ιδιαίτερη φωνή. Η εμμονή του με τον χώρο, ως αρχή και αφορμή των πάντων είναι εμφανής και στο παρόν έργο.
Εκείνος: Τι σημαίνουν όλα αυτά; (Σιωπή). Πρέπει ντε και καλά να σημαίνουν κάτι; (Σιωπή) [σ. 17]
Εκείνος, Ο Μοτοσυκλετιστής, Ο Άντρας – αδελφός του μοτοσυκλετιστή, Η Οδηγός Ταξί, Εκείνη – γυναίκα του μοτοσυκλετιστή, Η Αδελφή Εκείνου, Ο Άγνωστος Άντρας: πρόσωπα που συναντιούνται εξαιτίας ενός ατυχήματος στο κέντρο της πόλης και συνευρίσκονται στον χώρο του νοσοκομείου. Φόβος και απόγνωση, ευθύνη και ενοχή, μοίρασμα και αντιπαράθεση, μια κοινότητα ζωντανών που δεν είναι βέβαιοι κατά πόσο ζουν, ένας τραυματίας που κινητοποιεί σχέσεις φαινομενικά τυχαίες σχέσεις που στην ουσία αποτελούν βαθύτατες σχέσεις αλληλεξάρτησης. Υπάρχει καταλληλότερος χώρος από μια νοσοκομειακή αίθουσα αναμονής για μια χαμηλότονη ελεγεία ακριβώς για την αναμονή και την απώλεια; 
Στο νοσοκομείο γνώρισα τη γυναίκα του τύπου με τη μηχανή./ Μου διηγήθηκε ότι έμεναν μαζί από την πρώτη νύχτα που γνωρίστηκαν και ότι από τότε δεν είχαν γνωρίσει ποτέ. Απέκτησαν έναν γιο. Όλα πήγαιναν καλά. Νομίζω ότι ποτέ δεν έχω γνωρίσει δυο ανθρώπους που αγαπήθηκαν τόσο πολύ. Φυσιολογικοί άνθρωποι, καταλαβαίνεις τι λέω; / Μια νύχτα όμως αυτή δεν μπορούσε να κοιμηθεί: Ανακάλυψε ότι μπροστά στο κρεβάτι υπήρχε ένα παράθυρο που ήταν ορθάνοιχτο, ένα παράθυρο που βρισκόταν εκεί ανέκαθεν, αλλά που δεν το είχε παρατηρήσει ποτέ πριν, όπως όταν κανείς ξέρει ότι ανακαλύπτει κάτι που το είχε συνεχώς μπροστά στα μάτια του… [σ. 59]
Ποια είναι αυτά τα παράθυρα που ανοίγουν ξαφνικά μπροστά μας και μας αλλάζουν την ζωή; Γιατί η δομή των επτά κεφαλαίων καθρεφτίζει τις επτά μέρες δημιουργίας του κόσμου; Ποιες σκοτεινές γωνιές επιθυμούν να φωτίσουν οι μονόλογοι που διακόπτουν τους ασθματικούς διαλόγους; Προσπαθώ να έρθω σε επαφή με πράγματα που δεν είναι ορατά. Πρόκειται για αναζήτηση ενός χώρου, ενός σύμπαντος…που αποτελεί μέρος της πραγματικότητας αλλά το οποίο δεν το βλέπουμε εύκολα. Προσπαθώ κατά κάποιον τρόπο να προκαλέσω αυτή την εμπειρία….έλεγε ο συγγραφέας σε συνέντευξή του ο συγγραφέας και εδώ μοιάζει να το επιτυγχάνει.
Γεννημένος το 1966 στο Καράκας της Βενεζουέλας σε οικογένεια καταλανών μεταναστών, κατέληξε όπως προαναφέραμε στην Βαρκελώνη το 1991 και έκτοτε ζει και εργάζεται εκεί, πρώτα στη διοργάνωση και διαχείριση πολιτιστικών φορέων, ως δημοσιογράφος και ως δάσκαλος στη Sala Beckett και πλέον και ως καθηγητής δραματουργίας και θεατρικής γραφής στο Ινστιτούτο Θεάτρου της Βαρκελώνης. Ας σημειωθεί ότι η παγκόσμια πρεμιέρα του έργου έγινε εδώ από την ΚΝΟΤ Gallery [23/2 – 18/3/2013, σε σκηνοθεσία Θέμελη Γλυνάτση και ερμηνείες από τους Σ. Μαραθάκη, Σ. Τσακίρη, Μπ. Γαλιάτσο, Άρ. Πλιό], απ’ όπου και οι φωτογραφίες.


Εκδ. Μιχάλη Σιδέρη, 2013, μτφ. Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, Αλεξάνδρα Γκολφινοπούλου, 70 σελ. [Enric Nolla, 7/24 o La llegenda de l’home que flota sobre els parcs, 2010].

Σάββατο 9 Δεκεμβρίου 2017

Federico García Lorca, Δόνια Ροσίτα η Γεροντοκόρη ή Η γλώσσα των λουλουδιών: Μια ηθογραφία για τη Γρανάδα

Δόνια Ροσίτα η Γεροντοκόρη ή Η γλώσσα των λουλουδιών: Μια ηθογραφία για τη Γρανάδα στο πέρασμα από το 19ο στον 20ό αιώνα

Κωμωδία «ιστορική» ή εποχής, δράμα του Μοντερνισμού ή «δράμα για οικογένειες», σύμφωνα με το χαρακτηρισμό του ίδιου του Λόρκα, η Δόνια Ροσίτα η Γεροντοκόρη ή Η γλώσσα των λουλουδιών (1935) αποτελεί ένα «ποίημα» για τη Γρανάδα του 1900. Με το έργο αυτό ο συγγραφέας εγκαταλείπει το γεμάτο ένταση τοπίο των αγροτικών δραμάτων του –Ματωμένος Γάμος (1933) και Γέρμα (1934)– και εγκαινιάζει έναν νέο κύκλο, ο οποίος θα συνεχιστεί με το ανολοκλήρωτο Los sueños de mi prima Aurelia [Τα όνειρα της ξαδέλφης μου Αουρέλια], κωμωδία για την αγροτική ζωή της Γρανάδας, και το Las monjas de Granada [Οι καλόγριες της Γρανάδας], τίτλος μιας σειράς χρονικών για την πόλη. Το έργο εντάσσεται σε μια εποχή έντονου δημιουργικού οίστρου, που χαρακτηρίζει τα δύο τελευταία χρόνια της ζωής του ποιητή και θεατρικού συγγραφέα Λόρκα.
Η πλοκή εκτυλίσσεται σε μια επαρχιακή πόλη, τη Γρανάδα, στον απόηχο των μεταβολών που επήλθαν στα γούστα, τη μόδα και τις συμπεριφορές των κατοίκων της, οι οποίες σημάδεψαν την αλλαγή του αιώνα. Ο Λόρκα αναπαράγει με νοσταλγία, συμπόνια και ειρωνεία τη ζωή μιας νεαρής κοπέλας που ζει σε μια σεμνότυφη κοινωνία και βιώνει την παρακμή της. Στην κοινωνία αυτή κυριαρχεί το κιτς· μια σκόπιμη επιτήδευση, η οποία κινείται ανάμεσα στην καρικατούρα, το χιούμορ και έναν έντονο λυρισμό, που διατρέχει ολόκληρο το έργο και μετατρέπεται σε κεντρικό άξονα της αισθητικής του. Επομένως, πρόκειται αφενός για μια κωμωδία του κιτς και αφετέρου για ένα δράμα εποχής, όπου η μόδα, η μουσική και τα έθιμα δίνουν έμφαση στο αμείλικτο πέρασμα του χρόνου και τα απραγματοποίητα όνειρα. Πιθανόν ο αρχικός σκοπός του δημιουργού να γράψει μια σατιρική κωμωδία για τις γεροντοκόρες στην ισπανική επαρχία στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα να μετατράπηκε στην πορεία στο αγωνιώδες δράμα μιας κοπέλας που στο τέλος αποδέχεται με πόνο την αξιολύπητη γελοιότητα της ίδιας τής συμπεριφοράς της.
Η Δόνια Ροσίτα, μπορεί να μην έχει την δραματική ένταση και τον έκδηλο σπαραγμό άλλων έργων του συγγραφέα, και η φιγούρα της πρωταγωνίστριας να μοιάζει θεατρικά αδύναμη σε σχέση με τις άλλες γυναίκες-πρωταγωνίστριες των έργων του Λόρκα, είναι όμως, αναμφισβήτητα, ένας χαρακτήρας πιο ανθρώπινος και προσιτός, με πλούσιες εναλλαγές: αρχικά παρουσιάζεται ως ένα νεαρό ανέμελο κορίτσι, ενώ στη συνέχεια μεταλλάσσεται σταδιακά σε τραγικό πλάσμα χωρίς χαρά και ελπίδα, που περιμένει μάταια τον ερχομό του αρραβωνιαστικού, η μακρά απουσία του οποίου την καταδικάζει σε μια άγονη και δίχως νόημα ζωή. Και σαν αντίβαρο στην ηρωίδα και στους θείους της, που είναι και οι τρεις βυθισμένοι στα μη ρεαλιστικά, ξεπερασμένα ιδεώδη τους, ο Λόρκα δημιούργησε το χαρακτήρα της Παραμάνας, η οποία δεν χάνει ποτέ την επαφή της με την πραγματικότητα και δείχνει μια ψυχική γενναιοδωρία που αγγίζει τα όρια του ηρωισμού. Από την άλλη πλευρά, οι άντρες που περιστοιχίζουν την πρωταγωνίστρια δείχνουν αδύναμοι και μοιάζουν επίσης να έχουν αποκοπεί από τον πραγματικό κόσμο – όπως ο ανιψιός-ξάδελφος, ο «αιώνιος αρραβωνιαστικός», μορφή θολή και αποστασιοποιημένη, με μια στάση που αγγίζει τα όρια της υποκρισίας.
Είναι φανερό ότι ο ποιητής ανατρέχει με νοσταλγία αλλά και με πραγματική τρυφερότητα στη Γρανάδα που γνώρισε και αγάπησε στα παιδικά και εφηβικά του χρόνια, τόσο μέσα από τους δευτερεύοντες χαρακτήρες –οι οποίοι προσδίδουν ευελιξία στην πλοκή του δράματος και χαρίζουν μια ανάσα φρέσκου αέρα στην αποπνικτική ατμόσφαιρα της εγκατάλειψης και της ερημιάς– όσο και μέσα από τη γλώσσα του έργου, όπου αφθονούν οι ιδιωματισμοί, τα λαϊκής εμπνεύσεως στιχάκια, οι εκφράσεις αφελούς θρησκοληψίας, αλλά και οι ευρηματικές κατάρες, που ακούγονται από το στόμα της Παραμάνας κυρίως, αναδεικνύοντας έτσι την πλούσια λαϊκή φλέβα του ποιητικού λόγου του Λόρκα και το γοητευτικά αυθεντικό άρωμα εκείνης της εποχής.
Ως προς τους χαρακτήρες που διανθίζουν κάθε μία από τις τρεις πράξεις της Δόνια Ροσίτα, αξίζει να σημειωθεί πως κάποιοι αντιστοιχούν, τουλάχιστον εν μέρει, σε πραγματικά πρόσωπα του κοινωνικού μωσαϊκού της Γρανάδας. Έτσι, μια βαθιά φιλία είναι γνωστό πως συνέδεε τον ποιητή με τις περίφημες και αινιγματικές Μανόλιες, τις οποίες η μοίρα και οι συναισθηματικές αποτυχίες διασκόρπισαν αργότερα στα πέρατα του κόσμου, ενώ ο δον Μαρτίν αποτελεί μια συμπαθή και δύσμοιρη καρικατούρα ενός καθηγητή του στο γυμνάσιο. Πέρα, όμως, από αυτές τις ανιχνεύσιμες φιγούρες, τόσο ο τελάλης που διαλαλεί το χαμομήλι του, μια παραδοσιακή φυσιογνωμία των δρόμων της εποχής, όσο και ο καθηγητής της πολιτικής οικονομίας με την γεμάτη έπαρση ρητορική του και οι γεροντοκόρες που γνωρίζουν τη γλώσσα των λουλουδιών αποτελούν γνήσια τέκνα του γραναδίνικου μικρόκοσμου.
Τον πρωταγωνιστικό ρόλο του έργου, τέλος, ο Λόρκα φαίνεται ότι τον εμπνεύστηκε από τον έρωτα της ξαδέλφης του Κλοτίλδε για τον εξάδελφό της Μάχιμο Ντελγάδο Γκαρθία, ο οποίος, μολονότι αρραβωνασμένος μαζί της, έφυγε για το Τουκουμάν της Αργεντινής, παντρεύτηκε με άλλη γυναίκα και δεν επέστρεψε ποτέ. Η ίδια η Κλοτίλδε το 1980 έδωσε μια συνέντευξη και μίλησε για τη Δόνια Ροσίτα και για τον ξάδελφό της Φεδερίκο. Ήταν τότε πάνω από ογδόντα ετών, μια γυναίκα κοκέτα, δυναμική, ειλικρινής, πνευματώδης και αυθόρμητη, και οι διηγήσεις της έδειχναν ότι ο Φεδερίκο αποτελούσε ένα από τα πιο αγαπημένα της πρόσωπα, γεγονός που επιβεβαιώνεται και από τις επιστολές του ποιητή προς τους γονείς του, στις οποίες πάντα ρωτάει για εκείνη. Η Κλοτίλδε αποκάλυψε βέβαια ότι η ερωτική της ιστορία δεν ταυτιζόταν με την ιστορία της Ροσίτα και ότι ναι μεν η ίδια παρέμεινε ανύπαντρη αλλά δεν περίμενε τον αρραβωνιαστικό της για μια ολόκληρη ζωή...
Πηγή έμπνευσης για το έργο αποτέλεσε, σύμφωνα με τον ίδιο το δημιουργό, η ιστορία του ρόδου του ευμετάβολου (rosa mutabilis) που ένας άλλος ποιητής, ο Χοσέ Μορένο Βίγια, αφηγήθηκε στον Λόρκα. Το έργο διαδραματίζεται σε μια «carmen» (τυπική έπαυλη της Γρανάδας με κήπο και/ή περιβόλι που περικλείονται από ψηλό τοίχο) και είναι, σύμφωνα με τον υπότιτλο, «χωρισμένο σε διάφορους κήπους», οι οποίοι αντιστοιχούν σε πράξεις, και «διανθίζεται» με λυρικά ιντερλούδια –«σκηνές τραγουδιού και χορού»– που πλαισιώνουν σαν μοντερνιστική γιρλάντα τη δράση της κωμωδίας. Η τριανταφυλλιά, βασίλισσα των λουλουδιών, αποτελεί αλληγορία για την ανθρώπινη ύπαρξη, το μαρασμό της ομορφιάς και την απώλεια της ευτυχίας με το πέρασμα του χρόνου. Το άνθος της, το ρόδο («la rosa») συμβολίζει το δράμα που ζει η πρωταγωνίστρια Ροσίτα («Rosita») –δεν θα μπορούσε να της έχει δοθεί καλύτερο όνομα–, μια ανύπαντρη κοπέλα η οποία στην τρίτη πλέον πράξη, όταν οι ελπίδες της  έχουν εξανεμιστεί και η ζωή της φυλλορροεί, μετατρέπεται σε Δόνια Ροσίτα. Η διατήρηση του υποκοριστικού τής προσδίδει ένα στίγμα γελοιότητας, που οφείλεται στην παράταση μιας κατάστασης –της αγαμίας– η οποία, στη θλιβερή πραγματικότητα της Ισπανίας στα τέλη του 19ου αιώνα, θεωρείται απαράδεκτη τόσο από την ίδια όσο και από  το περιβάλλον της.
Ως προς την ποιητική του χρόνου, οι τρεις πράξεις του έργου αντιστοιχούν σε τρεις μέρες από τη ζωή της ηρωίδας σε διάστημα 25 χρόνων (1885, 1900 και 1910) οι οποίες με τη σειρά τους αντιστοιχούν στις τρεις φάσεις της ζωής του ρόδου του ευμετάβολου: είναι άλικο το πρωί, χλομό το απόγευμα και φυλλοροεί με τον ερχομό της νύχτας. Η λυρική γλώσσα των λουλουδιών μετατρέπεται, έτσι, στη δραματική γλώσσα των χρόνων που περνούν: τρεις στιγμές από τη ζωή του ρόδου, τρεις ημέρες από τη ζωή της Ροσίτα, τρεις ιστορικές εποχές που αντιπροσωπεύουν συνολικά το φευγαλέο του χρόνου, τη διάψευση της ανθρώπινης ελπίδας και την απώλεια της αθωότητας που βιώνει η Ευρώπη ανάμεσα στα 1885 και 1910, με το τέλος της Μπελ Επόκ και τα πρώτα σημάδια του επερχόμενου πολέμου.
Η ποιητική ένταση του έργου ακολουθεί τη συναισθηματική πορεία του ανθρώπινου χρόνου: ελπίδα, προσμονή, απογοήτευση. Τον έντονο λυρισμό της πρώτης πράξης, όταν ο κόσμος της ηρωίδας είναι ακόμα νέος, αθώος και ελπιδοφόρος, διαδέχεται ο συγκρατημένος, διάστικτος πλέον με νότες παθητικότητας και αγωνίας, λυρισμός της δεύτερης, ενώ μόνο στην τρίτη πράξη αποκτά ουσιαστικά το έργο τη δραματική του διάσταση. Η γεμάτη αθώα λεπταισθησία ποίηση των δύο πρώτων πράξεων μετατρέπεται τώρα στην ποιητική πρόζα των τραγικών φωνών που μας είναι γνωστές από το Ματωμένο Γάμο, το Σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα και κυρίως τη Γέρμα, που με τον εντός γάμου μαρασμό της αποτελεί, θα λέγαμε, την αντίστιξη της Ροσίτα της Γεροντοκόρης.
Το μεγαλείο της κωμωδίας ή του δράματος του Λόρκα έγκειται στο σπάνιο συγκερασμό που επιτυγχάνει ανάμεσα στον ποιητικό συμβολισμό και την καθημερινότητα, ανάμεσα στο λυρισμό, ακόμη και με μια δόση ειρωνείας, και τον ανθρώπινο πόνο. Το σύμβολο του ρόδου ενσαρκώνεται στη Ροσίτα, η ζωή της οποίας αντιπροσωπεύει τη ζωή των υπόλοιπων γυναικών στην ισπανική κοινωνία του 1900, αλλά και των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα. Σκοπός της γυναίκας είναι ο γάμος και η ανατροφή της έχει ως στόχο την επίτευξη αυτού του σκοπού. Η εξοικείωση με τις δουλειές του σπιτιού συνδυάζεται με την ικανότητα στη βελόνα και το κέντημα, και συμπληρώνεται με την εκμάθηση του πιάνου και κάποιας ξένης γλώσσας, κατά προτίμηση της γαλλικής. Η ψυχαγωγία ρυθμίζεται από κανόνες διακριτικότητας που περιορίζουν τον αυθορμητισμό και αναχαιτίζουν την ελεύθερη έκφραση των συναισθημάτων, ενώ η αποδοχή ή η απόρριψη ενός έρωτα εκδηλώνονται μέσω της συμβολικής χρήσης διαφόρων αντικειμένων, όπως η βεντάλια, τα λουλούδια, οι μαντήλες ή τα ομπρελίνα.
Η Δόνια Ροσίτα δεν παύει να αποτελεί όμως και μια κωμωδία εποχής, και για το σκοπό αυτό ο δημιουργός κάνει αναφορές σε νεωτεριστικά αντικείμενα (αυτοκίνητο, βαρόμετρο κ.λπ.) που αντιπροσωπεύουν την πρόοδο και το νέο πνεύμα της εποχής, με τρόπο ώστε τελικά οι αναφορές αυτές να προδίδουν μια επιτηδευμένη και πομπώδη αισθητική η οποία σχεδόν αγγίζει την κακογουστιά.
Το έργο ανέβηκε για πρώτη φορά στη Βαρκελώνη τα Χριστούγεννα του 1935, με πρωταγωνίστρια τη σπουδαία ηθοποιό και φίλη του Λόρκα, Μαργαρίτα Σίργου, η οποία καθημερινά, σε κάθε παράσταση της Δόνια Ροσίτα, δεχόταν μια ανώνυμη ανθοδέσμη από τις ανθοπώλισσες της Ράμπλας. Σε αυτές τις γυναίκες, λοιπόν, ο συγγραφέας και η ηθοποιός αποφάσισαν να αφιερώσουν την παράσταση. Την έναρξή της προλόγισε ο ίδιος ο συγγραφέας με ένα χαιρετισμό ο οποίος κατέληγε ως εξής:

Φίλες μου ανθοπώλισσες, με την ίδια τρυφερότητα με την οποία σας χαιρετώ κάτω από τα δέντρα, ως άγνωστος περαστικός, σας χαιρετώ κι εδώ απόψε ως ποιητής και σας προσφέρω, ως γνήσιος Ανδαλουσιανός, αυτό το τριαντάφυλλο από θλίψη και λέξεις: τη Γραναδίνα Ροσίτα τη Γεροντοκόρη.

            Όσον αφορά την υποδοχή της δόνια Ροσίτα στην Ελλάδα, το έργο πρωτοανέβηκε στην Κεντρική Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου το 1959, σε μετάφραση και σκηνοθεσία Αλέξη Σολομού. Η μετάφραση του ιδίου χρησιμοποιήθηκε σε δύο ακόμα περιπτώσεις: στο τηλεοπτικό ανέβασμα του έργου, στο πλαίσιο της εκπομπής της ΕΡΤ «Το Θέατρο της Δευτέρας», στις 16 Δεκεμβρίου 1985, σε σκηνοθεσία Ερρίκου Ανδρέου, και το 1991 στο ανέβασμά του από το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος, σε σκηνοθεσία Τάκη Καλφόπουλου. Το 1999 ανέβηκε στη Νέα Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου, σε μετάφραση Δημήτρη Καλοκύρη και σκηνοθεσία Νικαίτης Κουντούρη και το 2016 στο Διάχρονο Θέατρο σε μετάφραση-διασκευή και σκηνοθεσία της Μαίρης Βιδάλη, ενώ έχει παιχτεί από πλήθος ερασιτεχνικών θιάσων. Τέλος, αξίζει να αναφέρουμε ότι το 1967 είχε διασκευαστεί για το ραδιόφωνο (μετάφραση-διασκευή Ιουλίας Ιατρίδη, ραδιοσκηνοθεσία Λεωνίδα Τριβιζά).
Όπως μπορεί κανείς να συμπεράνει, ο ποιητής από την Ανδαλουσία εξακολουθεί να συγκινεί με τη Δόνια Ροσίτα. Η νοσταλγική αναβίωση της συναισθηματικής ευαισθησίας του τέλους του 19ου αιώνα, η ανασύσταση και η διακωμώδηση, ταυτοχρόνως, του μοντερνισμού και η περιπαικτική, τέλος,  χρήση της υπερβολής οδηγούν σε ένα αναμφίβολα κωμικό αποτέλεσμα. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι στην πρεμιέρα του έργου, στις 12 Δεκεμβρίου 1935, στο Μέγαρο Γουέλ της Βαρκελώνης, ο Λόρκα αναφώνησε καθώς σηκωνόταν η αυλαία: «Τι υπέροχη κακογουστιά!»
Ας ευχηθούμε η παρούσα συλλογική μετάφραση να αποτελέσει κίνητρο για καινούργιες καλόγουστες θεατρικές «κακογουστιές»!


Αλεξάνδρα Γκολφινοπούλου, Ασπασία Καμπύλη, Ματθίλδη Σιμχά


Η Δόνια Ροσίτα η Γεροντοκόρη ή η Γλώσσα των λουλουδιών κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Μιχάλη Σιδέρη, στη σειρά Literatura, τον Μάιο του 2018, σε συλλογική μετάφραση και επιμέλεια των φοιτητριών και φοιτητών [1] του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών "Επιστήμες της Γλώσσας και του Πολιτισμού", κατεύθυνση "Μετάφραση, επικοινωνία και εκδοτικός χώρος", του τμήματος Ιταλικής Φιλολογίας του ΑΠΘ, με διδάσκοντα τον Αναπληρωτή Καθηγητή Εφαρμοσμένης Μεταφρασεολογίας Κωνσταντίνο Παλαιολόγο. 



[1] Κατά αλφαβητική σειρά: Αναστασία Βακουφτσή, Χρήστος Βασιλειάδης, Σοφία Γεωργιάδου, Ευθυμία Γεωργοπούλου, Αλεξάνδρα Γκολφινοπούλου, Αικατερίνη Δημητροπούλου, Μαρία Καλουπτσή, Ασπασία Καμπύλη, Κυριακή Καραγιαννίδου, Κωνσταντίνα Κιοσέ, Παρασκευή-Μαρία Κροκίδου, Κωνσταντίνα Λαζάρου, Αναστασία Λάμπρου, Μαρία Μαλακάτα, Δήμητρα Μπακατσιά, Μαριάννα-Μαρία Ορφανίδου, Ευστρατία Παπαϊωάννου, Αικατερίνη Πλιάκη, Ματθίλδη Σιμχά, Μαγδαληνή Σωποτινού, Έλενα Χατζηκυριάκου.